به گفته افرادی که در جریان گفتوگوهای داخلی دولت آمریکا قرار دارند، رئیسجمهور ترامپ به مشاوران خود گفته است که اگر دیپلماسی یا هرگونه حمله اولیه و هدفمند آمریکا نتواند ایران را وادار کند به خواستههای او مبنی بر کنار گذاشتن برنامه هستهایاش تن دهد، در ماههای آینده حملهای بسیار گستردهتر را بررسی خواهد کرد که هدف آن کنار زدن رهبران آن کشور از قدرت خواهد بود.
مذاکرهکنندگان ایالات متحده و ایران قرار است روز پنجشنبه در ژنو دیدار کنند؛ نشستی که به نظر میرسد آخرین تلاش برای جلوگیری از یک درگیری نظامی باشد. با این حال، ترامپ در صورت شکست مذاکرات، گزینههای اقدام نظامی آمریکا را بررسی کرده است.
مشاوران میگویند هرچند هنوز تصمیم نهایی اتخاذ نشده، ترامپ به انجام یک حمله اولیه در روزهای آینده تمایل نشان داده است؛ حملهای که هدف آن نشان دادن این پیام به رهبران ایران است که باید آمادگی داشته باشند از توانایی ساخت سلاح هستهای صرفنظر کنند.
اهداف مورد بررسی شامل مقر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، تأسیسات هستهای کشور و برنامه موشکهای بالستیک است.
ترامپ به مشاوران خود گفته است که اگر این اقدامات نتواند تهران را به پذیرش خواستههایش متقاعد کند، احتمال یک یورش نظامی در ادامه سال جاری را باز خواهد گذاشت؛ یورشی که هدف آن کمک به سرنگونی آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، خواهد بود.
حتی در داخل دولت آمریکا نیز تردیدهایی وجود دارد که آیا چنین هدفی تنها از طریق حملات هوایی قابل تحقق است یا نه. همزمان، پشت صحنه پیشنهادی تازه از سوی هر دو طرف در حال بررسی است که میتواند راهی برای پرهیز از درگیری نظامی فراهم کند: برنامهای بسیار محدود برای غنیسازی هستهای که ایران بتواند صرفاً برای اهداف پژوهشهای پزشکی و درمانی اجرا کند.
مشخص نیست که هیچیک از طرفین با این پیشنهاد موافقت کنند یا نه. اما این پیشنهاد دقیقه نودی در شرایطی مطرح شده که دو گروه ناو هواپیمابر و دهها جنگنده، بمبافکن و هواپیمای سوخترسان اکنون در فاصله حمله به ایران مستقر شدهاند.
ترامپ روز چهارشنبه در اتاق وضعیت کاخ سفید درباره طرحهای حمله به ایران گفتوگو کرد. در این نشست، جیدی ونس معاون رئیسجمهور؛ مارکو روبیو وزیر خارجه؛ ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش؛ جان رتکلیف، رئیس سازمان سیا؛ و سوزی وایلز، رئیس دفتر کاخ سفید حضور داشتند.
این گزارش بر پایه گفتوگو با چندین مقام آمریکایی آگاه از این نشست تهیه شده است — از جمله مقاماتی با دیدگاههای متفاوت درباره بهترین مسیر اقدام. هیچیک از آنان به دلیل حساسیت مباحث مربوط به عملیات نظامی و ارزیابیهای اطلاعاتی اجازه استفاده از نام خود را ندادهاند.
در جریان این نشست، ترامپ از ژنرال کین و رتکلیف خواست دیدگاه خود را درباره راهبرد کلی در قبال ایران بیان کنند، اما هیچیک از این دو مقام معمولاً مدافع یک موضع سیاسی مشخص نیستند. ژنرال کین درباره تواناییهای عملیاتی ارتش توضیح داد و رتکلیف ترجیح داد درباره وضعیت میدانی و پیامدهای احتمالی عملیاتهای پیشنهادی صحبت کند.
ماه گذشته، در جریان بحث درباره عملیات برای بازداشت نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، ژنرال کین به ترامپ گفته بود که احتمال موفقیت بالا است. اما در مباحث مربوط به ایران، ژنرال کین نتوانسته همان سطح از اطمینان را ارائه دهد؛ عمدتاً به این دلیل که ایران هدفی بسیار پیچیدهتر است.
جیدی ونس که مدتها خواهان احتیاط بیشتر در اقدامهای نظامی برونمرزی بوده، با حمله مخالفت نکرد، اما در جلسه پرسشهای جدی و فشردهای از ژنرال کین و رتکلیف مطرح کرد. او از آنان خواست نظر خود را درباره گزینههای موجود بیان کنند و خواهان بحث بیشتری درباره خطرات و پیچیدگیهای اجرای حمله علیه ایران شد.
پیشتر، ایالات متحده گزینههایی را بررسی کرده بود که شامل اعزام تیمهای نیروهای ویژه به داخل خاک ایران برای انجام عملیات تخریبی علیه تأسیسات هستهای یا موشکی بود. این گزینهها شامل هدف قرار دادن مراکز تولید و غنیسازی مدفون در اعماق زمین نیز میشد که خارج از برد مهمات متعارف آمریکا قرار دارند.
اما چنین عملیاتی بسیار پرخطر تلقی میشود، زیرا نیروهای ویژه باید مدتزمانی بسیار طولانیتر از عملیات بازداشت مادورو در خاک دشمن باقی میماندند. چندین مقام آمریکایی گفتهاند که در حال حاضر، طرح یورش کماندویی کنار گذاشته شده است.
مقامهای ارتش، نیروی دریایی و نیروی هوایی نیز نسبت به تأثیر یک جنگ طولانیمدت با ایران — یا حتی آمادهباش مستمر برای چنین درگیریای — بر آمادگی ناوهای نیروی دریایی، سامانههای پدافندی پاتریوت که منابع محدودی دارند، و همچنین هواپیماهای حملونقل و شناسایی که تحت فشار هستند، ابراز نگرانی کردهاند.
کاخ سفید از اظهار نظر درباره روند تصمیمگیری ترامپ خودداری کرد.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای گفت: «رسانهها میتوانند هر چقدر که میخواهند درباره طرز فکر رئیسجمهور گمانهزنی کنند، اما تنها رئیسجمهور ترامپ است که میداند چه اقدامی انجام خواهد داد یا نخواهد داد.»
حتی پیش از آنکه ایران آنچه به نظر میرسد آخرین پیشنهاد خود باشد ارائه کند — پیشنهادی که به گفته مقامها انتظار میرود دوشنبه یا سهشنبه به دولت ترامپ منتقل شود — دو طرف ظاهراً مواضع خود را سختتر کردهاند. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیسجمهور، در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز اعلام کرد که «دستور صریح» ترامپ به او و جرد کوشنر، هممذاکرهکنندهاش و داماد رئیسجمهور، این بوده است که تنها نتیجه قابل قبول هر توافقی آن است که ایران به «غنیسازی صفر» مواد هستهای تن دهد.
اما عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه در گفتوگو با برنامه «فیس دِ نِیشن» شبکه سیبیاس بار دیگر تأکید کرد که کشورش آماده نیست آنچه را «حق» خود برای تولید سوخت هستهای طبق معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای میداند کنار بگذارد. با این اظهارات، به نظر میرسد تصمیم درباره اینکه آیا ایالات متحده در آستانه حمله به اهدافی در ایران — با هدف ظاهری تضعیف بیشتر دولت آیتالله خامنهای — قرار دارد یا نه، به این بستگی پیدا کرده که آیا دو طرف میتوانند بر سر نوعی مصالحه حفظآبرو درباره تولید هستهای توافق کنند؛ مصالحهای که هم واشنگتن و هم تهران بتوانند آن را یک پیروزی کامل توصیف کنند.
یکی از این پیشنهادها اکنون هم در دولت ترامپ و هم در میان رهبران ایران در حال بررسی است. به گفته چند مقام، این طرح از سوی رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی — نهاد وابسته به سازمان ملل که تأسیسات هستهای ایران را بازرسی میکند — مطرح شده است.
بر اساس این پیشنهاد، به ایران اجازه داده میشود مقادیر بسیار اندکی سوخت هستهای برای مقاصد پزشکی تولید کند. ایران سالهاست در راکتور تحقیقاتی تهران — تأسیساتی نزدیک به ۶۰ ساله در خارج از پایتخت — ایزوتوپهای پزشکی تولید میکند؛ تأسیساتی که در یکی از پیچشهای عجیب تاریخ هستهای معاصر، ابتدا توسط ایالات متحده و در چارچوب برنامه «اتم برای صلح» در اختیار شاه طرفدار آمریکا در ایران قرار گرفت.
در صورت تطبیق این طرح، ایران میتواند ادعا کند که همچنان در حال غنیسازی اورانیوم است. ترامپ نیز میتواند استدلال کند که ایران تمامی تأسیساتی را که امکان ساخت سلاح را فراهم میکنند تعطیل کرده است — تأسیساتی که بیشتر آنها طبق توافق سال ۲۰۱۵ میان ایران و دولت اوباما باز ماندند و در سطوح پایین فعالیت میکردند. ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن توافق خارج شد؛ اقدامی که در نهایت باعث شد ایران بازرسان را محدود کند و به تولید اورانیوم نزدیک به سطح تسلیحاتی بپردازد و زمینه بحران کنونی فراهم شود.
با این حال، به هیچوجه روشن نیست که ایران حاضر باشد برنامه هستهای گسترده و صنعتی کنونی خود — که میلیاردها دلار برای آن هزینه کرده — را به فعالیتی کوچک و با دامنهای بسیار محدود تقلیل دهد.
همچنین مشخص نیست که ترامپ با توجه به اعلام عمومی «غنیسازی صفر»، اجازه تولید محدود هستهای برای مطالعات درمان سرطان و سایر اهداف پزشکی را بدهد یا نه.
عراقچی هنگام سخن گفتن از تهران اشاره مستقیمی به این پیشنهاد نکرد. اما گفت: «من معتقدم هنوز شانس خوبی برای رسیدن به یک راهحل دیپلماتیک وجود دارد.» او افزود: «بنابراین نیازی به هرگونه تجمع نظامی نیست و تجمع نظامی نمیتواند کمکی بکند و نمیتواند ما را تحت فشار قرار دهد.»
در واقع، فشار عنصر کلیدی این مذاکرات است. آنچه ترامپ «ناوگان عظیم» آمریکا در آبهای اطراف ایران مینامد، بزرگترین تمرکز نیروی نظامی ایالات متحده در منطقه از زمان آمادهسازی برای حمله به عراق، نزدیک به ۲۳ سال پیش، محسوب میشود.
دو گروه ناو هواپیمابر، دهها جنگنده، بمبافکن و هواپیمای سوخترسان و همچنین سامانههای پدافند ضد موشکی به منطقه اعزام شدهاند؛ نمایشی از «دیپلماسی ناوهای جنگی» که حتی از استقرار نیروها پیش از عملیات خارجسازی اجباری نیکلاس مادورو از ونزوئلا در اوایل ژانویه نیز گستردهتر است.
به گفته مقامهای نظامی، دومین ناو هواپیمابر، «جرالد آر. فورد»، روز یکشنبه در جنوب ایتالیا در دریای مدیترانه در حرکت بود و بهزودی در سواحل اسرائیل مستقر خواهد شد.
تصمیمگیری نهایی درباره حملات نظامی را موضوع دیگری نیز پیچیدهتر کرده است: رهبران عرب با تماس با همتایان خود در واشنگتن نسبت به اظهارات مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، اعتراض کردهاند. هاکبی در مصاحبهای با تاکر کارلسون، مفسر محافظهکار، که روز جمعه پخش شد، گفت اسرائیل حق دارد بر بخشهای گستردهای از خاورمیانه تسلط داشته باشد؛ اظهاراتی که دیپلماتهای عرب در کشورهایی را خشمگین کرده که آمریکا امیدوار است در صورت حمله به ایران، از آن حمایت کنند یا دستکم آشکارا با آن مخالفت نکنند.
مقامهای دولت آمریکا در توضیح اهداف خود در برابر ایران — کشوری با بیش از ۹۰ میلیون نفر جمعیت — مواضع روشنی ارائه نکردهاند. در حالی که ترامپ اغلب از جلوگیری از دستیابی ایران به توانایی تولید سلاح هستهای سخن میگوید، مارکو روبیو و دیگر مشاوران طیفی از دلایل دیگر برای اقدام نظامی مطرح کردهاند: حمایت از معترضان که ماه گذشته هزاران نفر از آنان توسط نیروهای ایرانی کشته شدند، نابودی زرادخانه موشکی ایران که میتواند علیه اسرائیل به کار رود، و پایان دادن به حمایت تهران از حماس و حزبالله.
با این حال، اقدام نظامی آمریکا میتواند واکنشی ملیگرایانه در پی داشته باشد؛ حتی در میان ایرانیانی که مشتاق پایان یافتن حاکمیت سختگیرانه آیتالله خامنهای هستند.
مقامهای اروپایی حاضر در کنفرانس امنیتی مونیخ در پایان هفته گذشته گفتهاند تردید دارند فشار نظامی بتواند رهبران ایران را وادار کند برنامهای را کنار بگذارند که به نمادی از مقاومت در برابر ایالات متحده تبدیل شده است.
جولیان ای. بارنز، دیوید ای. سنگر، تایلر پیجر و اریک اشمیت / نیویورک تایمز / ۲۲ فوریه ۲۰۲۶
