به پیش اهل جهان محترم بود آنکس // که داشت از دل و جان احترام آزادی



پنجشنبه، بهمن ۱۶، ۱۳۹۳

حکایت سنگ مزار خسرو گلسرخی/ کاوه ‌گوهرین، گردآورنده مجموعه آثار خسرو گلسرخی

عملیات شبانه در قطعه ۳۳ بهشت ‌زهرا
فضای مزارستان مرا پرتاب کرد به سال‌هایی دور‌تر که به همراه دوست از دست رفته‌ام «جلال فرشی احمدی»، در دل تاریکی شب بهشت ‌زهرا، برای تعویض سنگ مزار زنده‌نام «خسرو گلسرخی» رفته بودیم و من اینک آن را گزارش می‌کنم تا تو بدانی: بعد از چاپ نخستین «ای سرزمین من» دفتر اول از شعرهای خسرو، علیرضا رییس دانایی مدیر انتشارات نگاه، مبلغی را بابت حق‌التالیف پرداخت و من مانده بودم با این مبلغ چه کنم. در دیداری که با فرهاد گلسرخی، برادر خسرو در رشت داشتم و آن زمان هنوز مادر خسرو هم زنده بود، پیشنهاد کردم که این مبلغ را برای تهیه سنگ مزار جدیدی صرف کنیم. مادر خسرو این پیشنهاد را پسندید، اما برادرش فرهاد گفت: اوایل انقلاب، سنگ نفیسی را برای خسرو فراهم کرده بودیم که امکان نصبش فراهم نشد و این سنگ هم‌اکنون در منزل یکی از دوستان خسرو است که نقاش است و خانه‌اش را هم نمی‌شناسم اما تو می‌توانی از طریق دوستان اهل قلم او را پیدا کنی و سنگ را از او بگیری، به این‌گونه ما هم راضی‌تر خواهیم بود.
 با حیرت پرسیدم مگر دوست خسرو گم شده تا او را پیدا کنم؟ فرهاد گفت: آری تا آنجا که من می‌دانم همسرش از او جدا شده و به خارج از کشور رفته و دخترش هم بیمار است و وضع مالی خوبی هم ندارد و هیچ‌کس هم از او خبری ندارد.

کاوه ‌گوهرین*: این نوشته به خاطره دوست از دست رفته «جلال فرشی احمدی» تقدیم می‌شود.

... روز پنجشنبه، بیست و هشتم اسفندماه ۱۳۸۲ سیاوش شاملو زنگ زد و خبر داد که فردا یعنی جمعه آخر سال قصد دارد سنگ مزار زنده‌یاد احمد شاملو را که شکسته است، برداشته و سنگ تازه‌ای نصب کند و از من هم خواست که در این مراسم حاضر باشم. پذیرفتم و چه از این بهتر که آخرین ساعات سال کهنه را به کنار یاران هم‌قلمی باشی که دلت سخت تنگ است برای آنان... فردا، بر سر مزار یاران شدیم. از دوستانم، «جمیل پیامی» و «علی پورمتعلم» هم بودند و علی‌پور که سینماگر است قرار بود فیلمی هم از مراسم تعویض سنگ تهیه کند. آیدا با شاخه گلی آمده بود و با نگاه پرمهرش انبوه آمدگان را می‌نگریست. به هنگام تعویض سنگ، مقادیری از گل و خاک مزار شاملو، روی مزار همجوار ریخته شد. آیدا با دست‌هایش این خاک و گل را می‌زدود و وقتی به او گفتند که در پایان کار همه‌جا رفت و روب خواهد شد با لبخند مهربانانه‌ای گفت: ما حق نداریم مزاحم همسایه شاملو باشیم... 



بعد از پایان مراسم هم، این او بود که تمامی گل‌های نثار شده بر مزار شاملو را با دقت تمام و به تساوی بر گورهای همجوار نهاد. من کناری ایستاده بودم و نگاهم بر خاک بود. فضای مزارستان مرا پرتاب کرد به سال‌هایی دور‌تر که به همراه دوست از دست رفته‌ام «جلال فرشی احمدی»، در دل تاریکی شب بهشت ‌زهرا، برای تعویض سنگ مزار زنده‌نام «خسرو گلسرخی» رفته بودیم و من اینک آن را گزارش می‌کنم تا تو بدانی: بعد از چاپ نخستین «ای سرزمین من» دفتر اول از شعرهای خسرو، علیرضا رییس دانایی مدیر انتشارات نگاه، مبلغی را بابت حق‌التالیف پرداخت و من مانده بودم با این مبلغ چه کنم. در دیداری که با فرهاد گلسرخی، برادر خسرو در رشت داشتم و آن زمان هنوز مادر خسرو هم زنده بود، پیشنهاد کردم که این مبلغ را برای تهیه سنگ مزار جدیدی صرف کنیم. مادر خسرو این پیشنهاد را پسندید، اما برادرش فرهاد گفت: اوایل انقلاب، سنگ نفیسی را برای خسرو فراهم کرده بودیم که امکان نصبش فراهم نشد و این سنگ هم‌اکنون در منزل یکی از دوستان خسرو است که نقاش است و خانه‌اش را هم نمی‌شناسم اما تو می‌توانی از طریق دوستان اهل قلم او را پیدا کنی و سنگ را از او بگیری، به این‌گونه ما هم راضی‌تر خواهیم بود. با حیرت پرسیدم مگر دوست خسرو گم شده تا او را پیدا کنم؟ فرهاد گفت: آری تا آنجا که من می‌دانم همسرش از او جدا شده و به خارج از کشور رفته و دخترش هم بیمار است و وضع مالی خوبی هم ندارد و هیچ‌کس هم از او خبری ندارد.


در بازگشت از رشت، پیگیرانه به جست‌وجوی آن دوست نقاش برآمدم و سرانجام در دیداری با دوست فرزانه «خشایار دیهیمی» دانستم که دوست نقاش آدرس و تلفن ثابتی ندارد و هر از گاهی به دفتر کار خشایار سر می‌زند. از خشایار خواستم تا در صورت آمدن دوست نقاش شماره تلفن مرا به او دهد و تاکید کند که با من تماس بگیرد. پس از گذشت حدود یک ماه، روزی تلفن خانه من در زنجان به صدا درآمد. آری دوست نقاش بود که پیغام مرا از خشایار گرفته بود. چند روز بعد من در تهران بودم و کنار دوست نقاش و پشت میز رستورانی و پس از گپ و گفت آغازین او گفت برای چه دنبال من می‌گشتی؟ ماجرای چاپ «ای سرزمین من» و تصمیم به تعویض سنگ مزار خسرو را گفتم. کتاب را دیده بود. به او گفتم سنگی را که نزد تو امانت است، می‌خواهم. مرا، فرهاد برادر خسرو مامور یافتن تو کرده است. با نگاهی شرمگینانه از اوضاع بد زندگی و بیماری دخترش گفت و اینکه چون قادر به پرداخت اجاره آپارتمانش نیست، مدت‌هاست به آنجا سری هم نزده است و اسباب و اثاثیه‌اش نیز همان جاست و بعد گفت صاحبخانه‌اش یک سرهنگ بازنشسته قبل از انقلاب است و سخت به دنبال اجاره‌های معوقه و سنگ هم در زیر پله‌‌ همان خانه به پشت افتاده است و رویش لاستیک مستعمل و آجر چیده‌اند. به او گفتم نگران پول نباشد چرا که حق‌التالیف حاصل از چاپ اول کتاب نزد من است و با پرداخت اجاره‌بهای معوقه، هم اثاثیه او را آزاد می‌کنیم و هم سنگ را. قراری برای سه روز بعد گذاشتیم تا آن دوست بیاید و خانه سرهنگ را بنماید. نگران سنگ بودم مبادا که آسیب دیده باشد یا اینکه سرهنگ بدقلقی کند و سنگ را تحویل ندهد.

روز موعود رسید. اکنون در کوچه‌ای هستیم که خانه سرهنگ در آن واقع است. دوست نقاش می‌گوید من روی دیدن سرهنگ را ندارم. از سر کوچه خانه را نشان می‌دهم و پشت همین دیوار می‌مانم. حساب و کتاب سرهنگ را که دادی و سنگ را تحویل گرفتی، همدیگر را پیدا می‌کنیم. پذیرفتم و با دلهره از او جدا شدم و زنگ در خانه را به صدا درآوردم. صاحبخانه باشی و سرهنگ شاهنشاهی و اجاره خانه‌ات را نداده و در رفته باشند... چه شود؟

در آپارتمان تقی کرد و باز شد. مردی بلندقد با سر و رویی آراسته پیدا شد و مهربانانه پرسید: با چه کسی کار دارید؟

با صدایی لرزان و شرم‌آلود ماجرای دوست نقاش و سنگ امانتی را بازگفتم و اینکه آمده‌ام حساب و کتاب معوقه را صاف کنم و سنگ را تحویل بگیرم.

آتشی عجیب در نگاهش دوید. به تندی دست مرا گرفت و به راهرو کشید و به صدای بلند گفت: خوب نگاه کنید، این سنگ شماست، صحیح و سالم زیر این لاستیک‌هاست ۱۵ سال است (از سال ۵۸ تا ۷۳) این سنگ همچون امانتی در اینجا خفته است من این سنگ را نخواهم داد تا دوست نقاشت خودش بیاید...

با لحنی التماس‌آمیز گفتم: ببینید جناب سرهنگ، تمام اجاره به اضافه دیرکرد آن نزد من است و تقدیم خواهد شد؛ فقط سنگ را بدهید تا رفع زحمت کنیم. جناب سرهنگ برافروخته فریاد زد: مگر من از شما پول خواستم؟ من می‌خواهم به آن دوست هنرمند شما بگویم که یعنی من آنقدر بی‌وجدان بودم که وضع او را درک نکنم. من اگر از او اجاره می‌خواستم که این همه مدت اجاره‌ او به تعویق نمی‌افتاد. من می‌خواهم به او بگویم با معرفت! این سنگ را گرو نگه داشتم تا روزی بیایی و به تو بگویم که مرا هرگز نشناخته‌ای...

نمی‌دانستم چه باید بگویم؟ اشک در چشمانم حلقه بسته بود و از پشت آن چهره سرهنگ شاهنشاهی تار و درهم بود. مرا در آغوش کشید و گفت شوخی کردم، من کتاب خسرو را دیده‌ام نام شما را هم می‌شناسم. چه کار خوبی می‌کنید که می‌خواهید پس از سال‌ها این سنگ را به جایگاه اصلی‌اش ببرید...

در برابر این مهر او دیدم نمی‌توانم صادق نباشم، گفتم راستش این دوست نقاش در همین پیچ کوچه ایستاده و منتظر من است اما شرم مانع شد که با شما روبه‌رو شود. خواهش می‌کنم از من نشنیده بگیرید...

این را که شنید از پله‌ها پایین دوید و طول کوچه را پیمود و در خم کوچه دوست نقاش ما را گرفت. نقاش زبانش را گم کرده بود. جناب سرهنگ در آغوشش گرفت و بوسه‌بارانش کرد.

وای این جهان هنوز زیباست و می‌شود در آن زندگی کرد، تا این قبیل انسان‌ها هستند و تا شقایق هست زندگی باید کرد...

بعد وانتی گرفتیم و به یاری همدیگر سنگ را از راه‌پله به کوچه آوردیم. جناب سرهنگ شلنگ آب خانه‌اش را بیرون کشید و غبار از سنگ زدود، بعد آن را پشت وانت گذاشتیم و پتویی رویش کشیدیم.

جناب سرهنگ دیناری بابت کرایه گذشته و دیرکرد آن نگرفت و سنگ را پس از ۱۵ سال به ما تحویل داد. خوشحال بودم که هم دوست نقاش به عظمت روح و بزرگ‌منشی‌اش پی برده و هم من سنگ مزار خسرو را که الحق سنگ نفیسی بود، به دست آورده‌ام و همین امشب باید به فرهاد در رشت زنگ بزنم و خبر تحویل سنگ را بدهم و بعد قراری بگذاریم برای نصب آن در محل مزار...

... به سیم‌هایی می‌اندیشم که آن شب صدای مرا با خود از فراز کوه‌ها و جنگل‌ها برد و به فرهاد گلسرخی رساند که نگران همسر بیمارش بود.

فرهاد جان من سنگ خسرو را یافتم، کی می‌توانی به تهران بیایی تا مراسم نصب سنگ را انجام دهیم؟

صدای خسته فرهاد مرا نگران کرد. فرهاد را می‌شناسم. او در برابر هر سختی آنچنان مقاوم است که باورکردنش مشکل است. او سختی‌های فراوانی را تجربه کرده و سربلند از کوران حوادث بیرون آمده، اما اکنون احساس می‌کنم که تاب و تحملش همچون کاسه‌ای است سرریز...

کاوه عزیز، همسرم سخت بیمار است... سرطان... می‌دانم که او را از دست خواهم داد. نمی‌دانم به دختر کوچکم مریم باید چه جوابی بدهم... اگر می‌توانی دو هفته‌ای کار نصب سنگ را به تعویق بینداز تا من هم بتوانم کنارت باشم. تا ۲۹ بهمن‌ سالگرد خسرو هنوز زمان داریم و تا آن وقت من مجالی خواهم یافت تا به تهران بیایم. برای پیگیری معالجه همسرم هم که شده باید از رشت به تهران بیایم. خواهشم این است کمی صبر کنی...

رویم نشد که به فرهاد بگویم در این دو هفته مهلتی که او می‌خواست، من سنگ را کجا نگهداری کنم... در آن سال من به دلایل شغلی ساکن زنجان بودم و نمی‌خواستم حتی از دوست یا فامیل تقاضا کنم که سنگ قبری را به امانت در منزل خود نگهداری کنند...

یاد دوستی افتادم که خود را خیلی چپ می‌داند. آنقدر چپ که فکر می‌کنی پسرخاله استالین است. از سبیل‌هایش که دیگر نگو... هنوز هم از پس سال‌هایی که از گند آن حزب معلوم‌الحال گذشته است به حضراتی همچون خودش «رفیق» خطاب می‌کند و به طاق ابروی پرپشت برژنف کذایی قسم می‌خورد... و کلی برای آزادی بیان و اندیشه یقه جر می‌دهد. پس دیگر چه باک...؟ گوشی تلفن را برمی‌دارم و شماره را می‌گیرم و صدای رفیق! در گوشم می‌پیچد. با کلی معذرت‌خواهی و شرمندگی خواسته‌ام را می‌گویم. می‌دانم که همسر و فرزندان او ساکن کشور آلمان هستند و خود رفیق هم شهروند آلمانی است و در سال چهار ماه را کنار خانواده‌اش می‌گذراند و مبالغی را که دولت آلمان به حساب بانکی‌اش واریز کرده برداشت می‌کند و هشت ماه بقیه را در ایران زندگی می‌کند و خانه دوطبقه‌اش هم همیشه خالی است و در حیاط آن حتما جایی برای این سنگ هست که به پشت بیندازیمش تا کسی حتی نتواند سطرهایی از آن را بخواند...

کاوه جان راستش را بخواهی من حوصله‌ دردسر ندارم. اصولا سری را که درد نمی‌کند مگر دستمال می‌بندند...؟ و من می‌مانم با پیشانی عرق کرده و دستانی لرزان که نمی‌تواند گوشی را نگه‌ دارد... به همین راحتی رفیق جا می‌زند و حاضر نمی‌شود که یک سنگ مزار را برای دو هفته کنار دیوار حیاط خانه خالی‌اش بگذارد... اما یک سرهنگ آن هم از نوع شاهنشاهی‌اش ۱۵ سال تمام این سنگ را در راه‌پله‌ آپارتمانش حفظ می‌کند تا به دوست نقاش ما ثابت کند که بی‌معرفت نیست و دوستی‌‌ها را پاس می‌دارد...

ناامیدانه به یکی از دوستان که با پدر و مادر و برادرش در یک خانه زندگی می‌کند زنگ می‌زنم و ماجرای سنگ را بازمی‌گویم. او که نه ادعای پسرخالگی استالین را دارد و نه فعال آزادی‌ بیان و اندیشه است و نه دعوی شاعری و نویسندگی دارد با صفایی غیرقابل توصیف می‌پذیرد که سنگ را برای دو هفته در خانه‌اش نگهداری کند. برای دلداری من می‌گوید: هیچ کاری از دستم بر نیاید کار سیمان و ماله را بلدم. حتی روزی که قصد نصب آن را داری خودم می‌آیم و کار‌هایش را انجام می‌دهم. مایه‌اش یک کیسه سیمان و یک کیسه ماسه است... نگران نباش بگذار ما هم در این کار سهمی داشته باشیم...

دو هفته می‌گذرد و کار فرهاد به سامان نمی‌رسد. بیماری همسرش هر روز سخت‌تر می‌شود. در این مدت چند بار به دفتر بهشت‌ زهرا مراجعه کردم تا بتوانم مجوزی بگیرم و به صورت قانونی اجازه نصب سنگ را بگیرم. هر بار به شیوه‌ای دست به سر شدم و پاسخ روشنی نشنیدم. در نمی‌دانم چندمین مراجعه به دفتر جوانکی که مسوول قسمتی بود مرا به کناری کشید و گفت: ببین برادر صدور مجوز کتبی برای تغییر سنگ، در این قطعه برای ما مقدور نیست... شما بروید در یک روز خلوت یا شب تاریک سنگتان را نصب کنید... ما هم قضیه را ندید می‌گیریم پس دیگر وقت خودتان و ما را تلف نکنید...

حرفش به دلم نشست و صداقتش را آفرین گفتم... تصمیم گرفتم که چه فرهاد بتواند بیاید یا نتواند در یک شب تاریک کار را تمام کنم. دوست داشتم امسال که دوستداران خسرو بر سر مزار او و کرامت گرد می‌آیند با این سنگ زیبا روبه‌رو شوند. سنگ کرامت دانشیان سالم و خوانا بود اما سنگ خسرو شکسته و از بین رفته بود...

دو هفته سپری شد. باز هم سیم‌ها صدای مرا از فراز کوه‌ها و جنگل‌ها به رشت برد و فرهاد خسته این بار رضایت داد که بی‌او کار نصب را انجام دهیم. برای او مقدور نبود که به تهران بیاید... به او اطمینان خاطر دادم که کار را در ‌‌نهایت دقت و تمیزی انجام دهیم...

راننده‌ وانت مردی میانسال بود که با لهجه‌ مشهدی حرف می‌زد. من و جلال به او گفته بودیم که می‌خواهیم سنگی را ببریم و در بهشت ‌زهرا نصب کنیم، اما نگفته بودیم سنگ چه کسی را... وانت به در خانه جلال رسید. کیسه‌ سیمان و ماسه و ابزار کار را جلال از پیش تدارک دیده بود. وانت آنقدر دنده عقب آمد تا اینکه بتوانیم سنگ مرمر سفید سنگین را سه نفری و آن هم به سختی در قسمت بار وانت قرار دهیم. عصر یک روز سرد هفتم بهمن ماه...

راننده با لهجه مشهدی پرسید: چرا این وقت می‌خواین برین بهشت زهرا... تا بخواین بجنبیم شب شده...

جلال گفت: برادر، ما با تو طی کرده‌ایم و تو کرایه‌ات را تمام و کمال می‌گیری. نگران شب و روزش نباش...

راننده سری به رضایت تکان داد و پشت فرمان نشست. من و جلال هم کنارش. برای اینکه دیر‌تر به بهشت ‌زهرا برسیم و هوا تاریک‌تر شده باشد به راننده گفتم اگر می‌شود کمی آهسته برو... آخر این سنگ قیمتی است می‌ترسم بشکند و راننده‌ سر به راه پذیرفته بود...

در شب هم بهشت‌ زهرا، مثل روز روشن است. خیابان‌های آسفالته با چراغ‌های فراوان و درختانی که سر به آسمان کشیده‌اند. اما از این روشنی قطعه ۳۳ سهمی نبرده است.

راننده‌ وانت کنار قطعه ایستاد. تا سر مزار خسرو و کرامت راه زیادی بود و امکان نداشت که ما سه نفر بتوانیم سنگ را تا مکان اصلی حمل کنیم. به راننده گفتم: مبلغی اضافه بگیر و با همین وانت برو تا سر خاک...

راننده دودل بود، با مهارت از میان قبر‌ها می‌گذشت و گاهی چرخش به بلندی گوری می‌گرفت اما رد می‌شد. در آن ظلمات، نور چراغ‌های ماشین قطعه ۳۳ را به گونه‌ای وهمناک روشن کرده بود.

سرانجام رسیدیم. به راننده گفتیم وانت را جوری پارک کند که بتوانیم سنگ را با لیز دادن روی سنگ قبلی قرار دهیم. این کار هم به خوبی انجام شد و جلال با پایین آوردن کیسه سیمان و ماسه و دبه‌های آب، مشغول فراهم کردن ملات شد.

در ذهنم این شعر خسرو جاری شد:
تو رفتی
شهر در تو سوخت
باغ در تو سوخت
اما دو دست جوانت
بشارت فردا
هر سال سبز می‌شود
و با شاخه‌های زمزمه‌گر در تمام خاک
گل می‌دهد
گلی به سرخی خون... (۱)

جلال و راننده‌ وانت، مشغول هم زدن سیمان و ماسه بودند که از میان تاریکی مردی با چراغ‌قوه‌ای در دست و شولایی بر دوش پیدا شد که فریاد می‌زد:
آهای... آهای... چکار می‌کنید... آهای...

شاید فکر می‌کرد داریم به دنبال گنج می‌گردیم...؟

ما هم این گنج را بی‌رنج به دست نیاورده‌ بودیم... برخاستم و به سویش رفتم...

نور چراغ قوه، مستقیم توی چشمانم بود، دستم را جلوی چشمانم گرفتم مرد با شولایش یک لحظه این مصرع «نیما» را به ذهنم آورد: «به کجای این شب تیره بیاویزم قبای ژنده‌ خود را...؟»

به جلال و راننده وانت گفتم که کارشان را دنبال کنند و بعد با صدای بلند گفتم: خسته نباشی. شما گشت بهشت ‌زهرا هستید؟ در پاسخ خنده تلخی کرد و گفت: نه بابا، مرده‌ها که گشت نمی‌خوان... من از کارگرای اینجام. این وقت شب چراغ ماشین شما را دیدم آمدم ببینم که چه خبره...؟

با خونسردی گفتم: ما از شهرستان آمده‌ایم. می‌خواستم سنگ قبر این عزیزمونو که شکسته عوض کنیم. تو راه ماشین خراب شد و خوردیم به تاریکی... گفتیم تو نور ماشین کارمونو تمام کنیم و برگردیم شهرستان....

یک لحظه چشمان راننده وانت توی چشمانم افتاد.

می‌دانست که دروغ می‌گویم و می‌خواهم آن مرد را دست به سر کنم...

پاکت سیگارم را بیرون آوردم. جلال سیگار نمی‌کشید اما به آن مرد شولابردوش و راننده وانت تعارف کردم. هر دو برداشتند. دود سیگار در برابر نور چراغ‌های وانت، همچون مهی غلیظ با باد می‌رفت...

شولابه‌دوش که چراغ‌قوه‌اش را خاموش کرده بود، زمزمه کرد: می‌خواین بیام کمک؟ جلال گفت: نه برادر، دستت درد نکنه. کار ما هم تموم شده. دستامونو که بشوریم حرکت می‌کنیم....

شولابه‌دوش با اشاره گوشه‌ای را در آن سوی قطعه نشان داد و گفت: اونجا یه شیر آب هست می‌تونید دستاتونو بشورید. بعد خداحافظی کرد و در میان تاریکی ناپدید شد. اما نور چراغ قوه‌اش که به روی زمین افتاده بود تا لحظاتی روی سنگ مزار‌ها چرخ می‌زد...

جلال از کار خودش راضی بود. راننده وانت هم در سکوت کامل دبه‌های خالی آب و بیل و کلنگ و ماله را پشت وانت انداخت. جلال گفت: باید چند روز دیگه که سیمان خودش رو گرفت یه آب حسابی بهش بدیم...

بعد بی‌آنکه دست و بالمان را بشوییم سوار شدیم و راننده راه بازگشت را در پیش گرفت، همین که وارد خیابان آسفالت شدیم، مبلغ مورد توافق را به اضافه دو هزار تومان دیگر روی داشبورد وانت گذاشتم و گفتم: دستت‌ درد نکنه خیلی زحمت کشیدی... ممنون...

راننده همان‌طور که رانندگی می‌کرد اسکناس‌ها را شمرد و دوباره روی داشبورد گذاشت و گفت: آقا ما از ساعت دو و نیم، سه با شما هستیم، الان ساعت نزدیک نه ‌و نیم شبه...، آخه این انصافه...؟ هزار تومان دیگر روی اسکناس‌ها گذاشتیم. باز هم راننده راضی نشد. جلال گفت: خیلی دندون‌گردی می‌کنی، سه هزار تومان بیشتر از مبلغی که با هم طی کردیم بهت دادیم دیگه چی می‌خوای؟ راننده گفت: آقا به خدا ما زن و بچه داریم. من فکر کردم کارمون زود‌تر تموم می‌شه اما چند ساعت طول کشید... تازه ما قرار کارگری نداشتیم. من مثه یک کارگر پا به پای شما کار کردم... انصافا تو این وقت شب با این پول اصلا یه نفر رو از وسط بهشت‌ زهرا تا خونه‌اش می‌برن... دو هزار تومان دیگه بدین دعاگو می‌شم...

دست بردم که از جیبم پولی درآورم. جلال به پایم زد که یعنی نه. در گوشش گفتم: بابا این پول خود خسرو هست و ما که از جیب خودمون نمی‌دیم. تازه اینم یک کارگره... خسرو برای اینا رفت جلوی گلوله...

جلال گفت: قبول ولی اینم دیگه خیلی دندون‌گردی می‌کنه و بعد خودش یک اسکناس هزار تومانی روی اسکناس‌های روی داشبورد گذاشت و گفت: دیگه نق نزن و بگو برکت... راننده در سکوت اسکناس‌ها را برداشت و در جیب بغلش گذاشت. آشکار بود که راضی شده است. در حالی که تبسمی روی لب‌هایش بود گفت: آقا شما که به مراد دلتون رسیدید و تو این سرما و تاریکی این سنگ قبرو سر جاش گذاشتین، می‌شه من یک سوال بکنم؟ گفتم بگو. حرفت را بزن. و راننده با‌‌ همان لهجه مشهدی گرمش گفت: می‌شه به من بگین صاحب این سنگ چه نسبتی با شما داشت و چرا به اون کارگر بهشت ‌زهرا دروغ گفتین؟

جلال باز هم به پایم زد که یعنی مبادا چیزی بگویی و من باز هم کنار گوشش نجوا کردم که اگه این کارگر ندونه پس کی باید بدونه و بعد از راننده پرسیدم: شما سال ۱۳۵۲ و دادگاه خسرو گلسرخی و کرامت دانشیان یادت می‌آد؟ و او سری تکان داد و گفت:‌ها... بله... خدابیامرزدشون عجب مردایی بودن!

جلال با خنده گفت: این سنگ همون خسرو گلسرخی بود...

با شنیدن این جمله مرد راننده، چنان پایش را روی پدال ترمز کوبید که نزدیک بود من و جلال با سر از شیشه مقابل اتومبیل به بیرون پرتاب شویم. جلال فریاد زد چی شد؟

راننده وانت، در را گشود و چمباتمه روی زمین نشست و در حالی که گریه می‌کرد و به سرش می‌زد گفت: من برای سنگ گلسرخی از شما پول بگیرم... مگه من نامردم؟ بعد اسکناس‌ها را بیرون آورد داخل اتاقک وانت انداخت. من و جلال بهت‌زده به این صحنه می‌نگریستیم و نمی‌دانستیم چه باید بگوییم؟ جلال پیاده شد و سر راننده را در آغوش گرفت و گفت: ببین برادر تو کارگری و زن و بچه‌دار، این پول رو ما از جیب خودمون نمی‌دیم تو فکرت راحت باشه... راننده این بار با غیظ گفت: شما می‌خواین ثواب این کار و تنهایی ببرین، نه، پولاتون رو ور‌دارین. من از شما پول نمی‌گیرم...!

هر چه اصرار کردیم که آقا عزیز، تو کارگری، زحمتکش و عیالواری، این پول حق توست، زیر بار نرفت که نرفت و تا پول را پس نگرفتیم پشت فرمان ننشست...

دم در منزل جلال که رسیدیم باز هم تلاش کردیم پول را به او بازگردانیم ولی نتوانستیم، مرد راننده گفت: اگه اجازه بدین بیام داخل منزل یک استکان چایی با شما بخورم. می‌‌خوام به خانواده و فامیل بگم که با دوستای گلسرخی چایی خوردم و اگه اجازه بدین گاهی خانواده‌ام رو سر خاک خسرو و کرامت ببرم... ما نمی‌دونستیم به این کارگر و راننده عیالوار چه بایستی بگوییم... مگر خسرو مال ما بود. به او گفتم: عزیز جان تو امشب معرفت را در حق ما تمام کردی. بعد از این همه زحمت و مرارت و نصف روز دویدن، پول که نگرفتی هیچ ما را شرمنده هم کردی و تا اینجا رسوندی. چایی و شام را در خدمتت هستیم...

به ‌گاه خداحافظی، این انسان شریف و راننده زحمتکش دست ما را به گرمی فشرد. ما هم شانه‌هایش را بوسیدیم. تا خم کوچه به دنبال وانتش رفتیم... پرده‌های اشک فرود می‌آمد و صدای خسرو در گوشم بود که:
شب که می‌آید و می‌کوبد پشت در را
به خودم می‌گویم:
من همین فردا
کاری خواهم کرد
کاری کارستان...
...
و در آن لحظه من مرد پیروزی خواهم بود
و همه مردم، با فداکاری یک بوتیمار
کار و نان خود را در دریا می‌ریزند
تا که جشن شفق گستاخ مرا
با زلال خون صادقشان
بر فراز شهر آذین‌ بندند
و به دور نامم مشعل‌‌ها بفروزند
و بگویند: «خسرو» از خود ماست
پیروزی او،
دربست بهروزی ماست...
و در این هنگام است
که به مادر خواهم گفت:
غیر از آن یخچال و مبل و ماشین
چه نشستی دل غافل، مادر
خوشبختی، خوشحالی این است
که من و تو
میان قلب پرمهر مردم باشیم
و به دنیا نوری دیگر بخشیم (۲)

فردا باید به فرهاد زنگ بزنم و گزارش ماجرا را به او بدهم. اصلا شاید به رشت رفتم تا عیادتی هم از همسر بیمارش کرده باشم...

ماجرای من و خسرو و فرهاد و همسر فرهاد و مادرش هنوز تمام نشده است، من همه این‌ها را خواهم نبشت. برای تو تا که بدانی...


پی‌نوشت‌ها:

۱ـ خسته‌تر از همیشه، مجموعه شعر خسرو گلسرخی/ به کوشش کاوه گوهرین/ نشر آرویج، صفحه ۱۰۲

۲ـ بخشی از شعر خواب یلدا/ خسرو گلسرخی/ خسته‌تر از همیشه/ مجموعه اشعار

کاوه ‌گوهرین

* گردآورنده مجموعه آثار خسرو گلسرخی